OPEX (od ang. operating expenditures, czyli wydatki operacyjne) to koszty, które firma ponosi stale, żeby zakład mógł na co dzień pracować i produkować. W odróżnieniu od CAPEX, który tworzy coś trwałego, OPEX niczego nowego nie buduje, tylko utrzymuje działalność w ruchu. Te wydatki powtarzają się co miesiąc lub co rok przez cały czas pracy instalacji.

W zakładzie produkcyjnym do OPEX należą m.in.:

• surowce i materiały, z których powstaje produkt, oraz opakowania,
• energia elektryczna zasilająca silniki, pompy, grzałki i automatykę,
• media technologiczne: para, woda lodowa, sprężone powietrze, woda procesowa,
• wynagrodzenia operatorów, technologów i służb utrzymania ruchu,
• środki myjące i dezynfekujące zużywane podczas mycia instalacji,
• części eksploatacyjne, które zużywają się podczas pracy, np. uszczelki, filtry, łożyska,
• przeglądy, serwis i drobne naprawy,
• licencje i abonamenty na oprogramowanie, jeśli są opłacane cyklicznie,
• utylizacja odpadów i ścieków.

Koszty stałe i zmienne
Część OPEX zależy od wielkości produkcji, a część nie:

• koszty zmienne rosną razem z produkcją: im więcej produktu, tym więcej surowców, energii i opakowań,
• koszty stałe trzeba ponosić niezależnie od tego, ile się produkuje, np. wynagrodzenia stałej załogi, przeglądy czy abonamenty.

Dlaczego OPEX jest ważny

• Rozlicza się go od razu. W księgowości OPEX trafia w koszty w okresie, w którym został poniesiony, a nie jest rozkładany na lata jak CAPEX.
• Decyduje o koszcie jednostkowym produktu, czyli o tym, ile kosztuje wyprodukowanie jednej butelki, jednego słoika czy jednego kilograma karmy. To bezpośrednio wpływa na marżę i konkurencyjność.
• Sumuje się przez lata. Instalacja pracuje zwykle kilkanaście lub kilkadziesiąt lat, więc nawet niewielka różnica w kosztach bieżących po latach daje kwoty porównywalne z ceną samej inwestycji. Dlatego przy wyborze rozwiązania patrzy się na łączny koszt posiadania: cenę zakupu (CAPEX) plus wszystkie koszty utrzymania przez cały okres eksploatacji (OPEX).
• Jest kształtowany już na etapie inwestycji. Wybory podjęte przy projektowaniu instalacji, np. jakie urządzenia, jaki poziom automatyzacji, jak zaprojektowane mycie, przez lata decydują o wysokości kosztów bieżących.

Przykład: Zakład kosmetyczny produkuje kremy i balsamy. Jego miesięczny OPEX obejmuje:

• oleje, emulgatory, substancje aktywne i wodę procesową, z których powstają kremy,
• słoiczki, tubki, etykiety i kartony,
• energię elektryczną dla mieszadeł, homogenizatorów i pomp,
• parę do podgrzewania faz w reaktorach i wodę lodową do chłodzenia kremu po emulgowaniu,
• środki do mycia reaktorów i rurociągów między partiami,
• wynagrodzenia operatorów, technologów i laborantów kontroli jakości,
• wymianę uszczelek w pompach i homogenizatorach,
• odbiór i utylizację ścieków z mycia.

Przykład wpływu inwestycji na OPEX: Zakład produkujący sosy myje swoje zbiorniki ręcznie po każdej zmianie receptury. Trwa to długo, zużywa dużo wody i środków myjących, a każda partia mycia wygląda trochę inaczej. Zakład decyduje się na inwestycję w automatyczny system mycia CIP. To jednorazowy wydatek, czyli CAPEX. W zamian system dozuje dokładnie tyle wody i środków, ile potrzeba, odzyskuje część roztworów myjących do ponownego użycia i skraca czas mycia. Spadają koszty wody, chemii, ścieków i pracy ludzi, czyli OPEX, a linia częściej produkuje, zamiast stać w myciu.